CỤC DIỆN 2023 Trật Tự Mới: Trào Lưu “Đa Cực” Đầy Hỗn Loạn (230217)

 CỤC DIỆN 2023

Trật Tự Mới: Trào Lưu “Đa Cực” Đầy Hỗn Loạn (230217)

Tiếp tục loạt bài về “Cục Diện 2023”, kỳ này ta nhìn lại cái trục không gian và thời gian trong dài hạn để tìm hiểu về cục diện mới, một “Trật Tự Toàn Cầu”: Nó khác hẳn những gì ta đã quen thấy từ sau Thế Chiến II…

Về bối cảnh, quan hệ quốc tế có thể chi phối bốn lãnh vực: 1) địa dư chính trị - xin tạm dịch gọn là “địa chính”, geopolitics, thay cho từ quen thuộc vào Thế kỷ 19, là “thiên hạ đại thế” vì quá tổng quát và mơ hồ; 2) luật pháp và công pháp quốc tế, kể cả các điều lệ trên nguyên tắc áp dụng chung cho thế giới; 3) thông tin và kiến thức trên không gian điện não (cyberspace); 4) an ninh quân sự và sự thịnh vượng kinh tế của các quốc gia.

Sau Thế Chiến II (1945), khối Tây phương quen nghĩ vậy khi các nước công nghiệp hóa chế ngự và thống nhất các cơ chế đa phương liên hệ đến chính trị, kinh tế và an ninh. Vì quá quen, ta tưởng lầm trạng thái đó sẽ kéo dài mãi mãi, nhất là sau khi Liên bang Xô viết tan rã rồi sụp đổ, thời 1989-1991.

Thật ra, tình hình chung đã có nhiều thay đổi…

1/ Về kinh tế tài chánh, từng vùng lập ra nhiều định chế mới để phụ trách việc tài trợ phát triển và kinh doanh thay dần hai định chế do Mỹ lập ra là Quỹ Tiền Tệ Quốc Tế IMF và nhất là Ngân Hàng Thế Giới (World Bank – WB). Từ hai lãnh vực kinh tài đó, hình thái đa phương (multilateral) lặng lẽ ra đời, như loại ngân hàng phát triển cấp vùng (Á Châu, Phi Châu, Trung Nam Mỹ và Âu Châu sau khi Liên Xô tiêu vong).

2/ Về khoa học kỹ thuật, ảnh hưởng khuếch trương trong sinh hoạt quốc tế và không gian điện não (cyberspace – xin dùng từ “điện não” thay điện toán vì chi phối nhận thức và phản ứng của não bộ). Yếu tố chính trị ít ai chú ý là chủ nghĩa quốc gia lại khai thác không gian điện não: từng nước muốn dùng thuật lý mới nhằm bảo vệ quyền lợi riêng. Dù có học lóm, ăn cắp hay ăn cướp, Trung Cộng đòi qua mặt thiên hạ trong trò chơi đó: phát triển công nghiệp riêng rồi còn dùng kỹ thuật đó để kiểm soát người dân hầu bảo vệ đảng và nhà nước!

3/ Về bảo vệ môi sinh (môi trường sinh sống), từng quốc gia có thấy ẩn phí (shadow cost) của việc kỹ nghệ hóa nên cũng học theo Tây phương, dù đôi khi… đi quá đà! Như mọi khi, Trung Cộng ồn ào nói mà không làm, trong khi khối Tây phương lại… chia hai. Hoa Kỳ đi trước, cũng quá đà, và than Âu Châu đi chậm! Chủ nghĩa quốc gia dân tộc về bảo vệ môi sinh là vấn đề mới, khi Mỹ đi quá trớn vì phe cực tả! Mà vụ môi sinh chi phối luôn doanh trường của các nước nên dẫn tới hiện tượng “đa phương hóa” và thế giới đa cực (tạm dịch ‘a multipolar world’).

4/ Mà chưa hết! Năm 2022, Nga xâm lược Ukraina khiến các nước phải phản ứng. Tránh lao vào chiến tranh thì họ có biện pháp trừng phạt kinh tế (cấm vận). Khi đó, ta thấy sự kiện mới: khối Tây phương thiết kế cấu trúc kinh tế mới, lồng bên trong là trừng phạt tội ác của Nga, lại còn phải canh chừng các nước xé rào, vẫn là Trung Cộng và vài chế độ hung đồ khác, như Iran hay Bắc Hàn. Các mục tiêu khác biệt trước tội ác tầy trời của Vladimir Putin khiến nhiều nước mò lối khác để tránh vạ lây về kinh tế: đa cực lại hóa ra đa nan!...

5/ Khi đã nói tới an ninh trước quá nhiều rủi ro, người ta liền nghĩ tới hệ thống tình báo. Trong nhiều thập niên, Hoa Kỳ cứ tưởng như dẫn đầu và chia sẻ thông tin tình báo cho các nước đồng minh. Sự thật thì Hoa Kỳ KHÔNG hề dẫn đầu, lại còn khá mù mờ và bị nhiều bất ngờ. Ví dụ là vụ khủng bố 9-11 của nhóm Hồi giáo quá khích mượn danh Thánh Chiến, hoặc âm mưu xâm nhập của Bắc Kinh để khuynh đảo chính trường và doanh trường Hoa Kỳ. Vì vậy, các đồng minh cũng hết tin vào Mỹ nên xứ nào cũng phải tự lo lấy thân.

6/ Hậu quả bất lường là sau khi Liên Xô tan rã, Mỹ lạc quan gần chục năm về “lịch sử kết thúc” (the End of History) rồi ta thấy sự lạ, là xứ nào cũng tăng chi về quốc phòng. Hoa Kỳ vẫn dẫn đầu, mà không phải các nước đồng minh đều trông cậy vào hệ thống quân sự Mỹ. Họ hết tin vào ‘lá chắn bảo vệ” của Hoa Kỳ mà lặng lẽ tự phòng thân, kể cả chế tạo lấy loại võ khí tuyệt đối là hạch tâm, có sức tàn phá hơn bom nguyên tử. Mà Hoa Kỳ có muốn ngăn cản cũng không nổi.

7/ Sau hai Thế Chiến (1914-1918 và 1939-1945), Hoa Kỳ là đệ nhất siêu cường, nên tưởng là bá chủ sẽ ‘lãnh đạo thế giới’ - khái niệm quen thuộc của các Tổng thống Mỹ. Sự thể đó đã hết với sự xuất hiện của Donald Trump rồi Joe Biden qua bao rối loạn khi chính trường Mỹ có bầu cử! Đã đành, các cường quốc bá đạo như Trung Cộng và Liên bang Nga đều không chấp nhận sự kiện đó. Nhiều quốc gia khác cũng vậy. Họ đòi có tiếng nói riêng trong cái gọi là “trật tự quốc tế”. Thế giới đang chứng kiến một xoay chuyển mới: hiện tượng đa cực. Năm 2023 đánh dấu biến chuyển đó, năm tới sẽ rõ rệt hơn…

Kết luận ở đây là gì, thưa quý vị?

- Chỉ người Mỹ, công dân của một xứ quá trẻ, mới tin Hoa Kỳ sẽ lãnh đạo thế giới, qua một thứ “Pax Americana”: Sau Nội chiến, Mỹ đã công nghiệp hóa và vượt Đế quốc Anh từ Thế kỷ 19, cứu Âu Châu qua hai Thế Chiến rồi nhìn Đế quốc Xô viết sụp đổ sau 40 năm Chiến Tranh Lạnh.

- Thời cực thịnh, Anh chẳng là Đế quốc bá quyền mà phải ganh đua với các cường quốc Âu Châu (cả Đế quốc Nga) tại Trung Á, Nam Á và Đông Nam Á. Sự tình chỉ thay đổi sau Thế Chiến II khi Hoa Kỳ đại thắng từ Âu sang Á.

- Nhìn về dài thì Âu Châu có lập ra “trật tự mới” và khống chế thế giới từ đầu Thế kỷ 16, sau khi khám phá “Tân Thế Giới” năm 1492. “Trật tự” đó kéo dài 500 năm trong nội chiến Âu Châu, tới khi Đế quốc Liên Xô tan rã – năm 1991.

- Khi Liên Xô tan rã, người ta tưởng nhân loại đi vào trào lưu “toàn cầu hóa” (globalization), với sự đắc thắng của kinh tế thị trường, chủ nghĩa tư bản và quyền giao dịch tự do.

- Sự thật thì địa cầu vẫn quá lớn nên cần kỹ nghệ hàng hải, thuật lý về giao thông vận tải và tài nguyên để hội nhập thế giới vào một khối kinh tế thống nhất. Điều ấy không xảy ra, mà tính chất bất công lại sớm khai tử toàn cầu hóa! Từng quốc gia đều có lý cớ bảo hộ mậu dịch để bảo vệ kỹ nghệ và nhân công nội địa.

- Lúc đó, Hoa Kỳ mới thấy lý tưởng của mình không là của thiên hạ. Và thiên hạ đang tìm một trật tự đa cực, trước sự ngỡ ngàng của dân Mỹ, nếu họ chịu khó nhìn ra ngoài.

Dân Mỹ chưa khi nào “chịu khó” như vậy, vì địa dư, thế giới và cái rốn của họ quá lớn!